صلاح الدين امى بود ، ولى از محضر سيد برهان الدين فيضها كسب كرده بود و مخصوصا مورد محبت شمس الدين قرار گرفته و در مدارج عرفانى كمالى يافته بود . چنان كه قبلا به تناسب مقال گفته‌ايم ، به عقيدهء صوفيان ، علم اگر هدف غايى باشد ، به انسان انانيت مىدهد و به صورت وبالى درمىآيد كه بايد از خود طرد كرد . بين صوفيان اگرچه معدود ، اميان توانمندى ديده مىشوند كه علم لدنى دارند كه از جانب الهى به دانان عطا شده است « 1 » اينان به راستى شايستگى عظيم و قدرتى شگرف در تلقين داشته‌اند و علىرغم آنكه خواندن و نوشتن نمىدانسته‌اند و تعليمات منظم و منسجمى نديده بودند ، با اين حال از طريق تربيت رايج خود را را به درجهء علماى واقعى رسانده‌اند . محيط زندگانى ، مجالس صحبت و حالات و حركات و سخنان صوفيان روشن‌انديش اينان را متدرجا كمال بخشيده است . از اين رو نبايد تعجب كرد اگر در ميان صوفيان امى كسانى برخاسته‌اند كه از آيات و احاديث و كلام مشايخ و حتى از افكار متعالى و مغلق بحث كرده‌اند و تن به مناقشه با اهل علم داده و آنان را مغلوب ساخته‌اند . صلاح الدين چنين صوفئى بود . مولانا از وى به اوصاف زير ياد مىكند : " شيخ المشايخ ولى الله فى الارض ابا يزيد الوقت قطب الزمان صلاح الحق و الدين ، سيد المشايخ ابا يزيد الوقت جنيد الزمان خضر القدم مسيح الانفاس نور يمشى به فى الناس ، ملك الابدال روح العارفين امين القلوب خداوند صلاح الحق و الدين ، صلاح الحق و الدين كه فرزند جان و دل سيد برهان الدين المحقق و خليفهء اوست باستقلال ، سلطان المشايخ مشرق الانوار الحقائق ، ملك المشايخ و الابدال سر الله فى الرجال جنيد الطريقة ابا يزيد الحقيقة ببوارق نور الاختصاص صلاح الحق و الدين ،

--> - و نزد فلاسفهء متاخر ، نفس مجرد افلاك است كه نفس كلى است و فلك اعظم است كه " يرتسم به الكائنات " مانند " ارتسام معلوم فى العالم " و نزد صوفيه عبارت از نور الهى است ( فرهنگ عرفانى ، سجادى ، ص 405 ) ( 1 ) مناقب العارفين ، ج 2 ، ص 705